مفاهیم: بازار سرمایه

تعریف: بازارهای سرمایه بازارهایی جهت خرید و فروش ابزارهای بدهی و سهام است. 

بازارهای سرمایه شامل بازارهای اولیه هستند که در آن سهام یا اوراق قرضه جدید منتشره به سرمایه گذاران فروخته می شود. همچنین دارای بازارهای ثانویه هستند که در آن اوراق موجود معامله می شوند.

بازارهای سرمایه شامل انتشار اوراق مشارکت و سهام برای دوره های زمانی میان مدت و بلندمدت (یک ساله یا بیشتر) است.  

تفاوت با بازار پول: بازار پول اغلب دارای سررسید کمتر از یک سال است و ابزارهای متفاوتی نسبت به بازار سرمایه دارد. 

تامین مالی خرد

تامین مالی خرد یا microfinance شیوه ای از تامین مالی است که در مناطق فقیر و در حال توسعه جهان مورد استفاده قرار می گیرد. این نوع تامین مالی شیوه های مختلفی دارد که می تواند با رویکرد بانکداری یا بازار سرمایه باشد. هدف اصلی شرکت های فعال در این حوزه، از بین بردن فقر و بهبود زندگی افراد است. 

تامین مالی افراد فقیر و بی بضاعت موجب افزایش قدرت مالی آنها در جهت ایجاد اشتغال، دارایی و درآمد آنها می شود و آسیب پذیری آنها را نسبت به شوک های موجود در اقتصاد کاهش می دهد. 

تامین مالی خرد یکی از بهترین روش ها جهت توانمندسازی زنان در جهان به شمار می رود. 

در ایران تامین مالی خرد با رویکرد بانکداری پیوندی صورت گرفته است. این طرح توسط سازمان بهزیستی، بانک کشاورزی و موسسه تاک با حمایت نهاد ریاست جمهوری، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و صندوق بین المللی توسعه کشاورزی (ایفاد)  صورت گرفته است. در این طرح گروه هایی تحت عنوان گروه خودیار مشغول به فعالیت بوده که این گروه ها دارای صندوق های مشترک خودگردان هستند.

در این طرح هزینه‌های تشکیل و توانمندسازی گروه‌ها توسط بهزیستی تأمین می‌شود. از طریق بخش غیردولتی با مدیریت مؤسسه تاک اجرا شده و اعتبارسنجی آنها انجام می گیرد. تسهیلات مورد نیاز اعضای گروه ها توسط بانک کشاورزی و صندوق های داخلی گروه ها تامین می شود. درواقع پس انداز افراد گروه در یک حساب سرمایه گذاری کوتاه مدت در بانک کشاورزی قرار می گیرد که به آن سود نیز تعلق می گیرد. به این ترتیب پس اندازهای فردی جمع آوری می شود و برای اعطای وام به کارمی رود. تعداد اعضای این گروه در تجربه های موفق ایرانی بین 15 تا 25 نفر بوده است. از طرف دیگر هر گروه با احراز رتبه اعتباری مناسب می تواند از بانک نیز تقاضای وام کند و آن را وارد سپرده خود کرده، وام های خرد به اعضای خود دهد.

• گروه های خودیار با نگه داری پس انداز مرتب افراد، به اعطای وام می پردازند یا فعالیت درآمدزایی برای تقویت سرمایه خود انجام می دهند.
• اولین صندوق تامین مالی خرد روستایی در استان گلستان و در سال 1392 ایجاد شد. 
• یکی از مصرف کنندگان اصلی تامین مالی خرد، کشاورزانی هستند که قصد گذار از سبک کشاورزی سنتی به کشاورزی مدرن را دارند.
• موسسات مالی خرد و تعاونی های اعتباری ارائه دهنده این دسته از خدمات هستند.
• این سبک تامین مالی به دلیل رفع موانع وثیقه گذاری در بانک ها ایجاد شده است. 
• یکی از موسسات پیشرو در زمینه تامین مالی خرد، شرکت تامین مالی بین المللی (IFC) است که زیرمجموعه ای از بانک جهانی به شمار می رود. 

ابزارها و امتیازات

• تجهیز پس اندازها و ارائه اعتبارات کوتاه، میان و بلندمدت
• معافیت مالیاتی برای درآمدهای حاصل از وام های دریافتی توسط اقشار ضعیف
• حذف وثیقه
• توجه به زنان سرپرست خانوار
• اعطای وام به زندانیان آزادشده
• وام اشتغال

گزارش خلاصه نشست تخصصی «اهداف جهانی توسعه پایدار برای سالهای 2015 تا 2030 و تامین مالی اسلامی»

نشست پنجم انجمن مالی اسلامی ایران با عنوان «اهداف جهانی توسعه پایدار برای سالهای 2015 تا 2030 و تامین مالی اسلامی» و ارائه دکتر میرجلیلی دانشیار پژوهشکده اقتصاد و مشاور ارشد سابق مدیر اجرایی در بانک جهانی، در بانک توسعه صادرات برگزار گردید که خلاصه ای از نتایج آن به شرح زیر است:

در سال 1990 با افزایش نرخ فقر در جهان، سازمان ملل عزم جهانی جهت رفع آن اتخاذ کرد. این عزم در قالب اهداف هزاره توسعه و برای سال های 2000 تا 2015 تعریف شد. پس از سال 2015 اهداف دیگری در قالب توسعه پایدار شکل گرفت که انتظار تحقق آن تا سال 2030 وجود دارد.

در برنامه هزاره توسعه آرمان های مختلف با ریز اهداف مربوط به هر آرمان در سازمان ملل تعریف شد. هریک از اهداف ریز نیز دارای جزئیاتی است که قابل اندازه گیری هستند. این آرمان ها به شرح زیر است:

• آرمان اول: ریشه کن کردن فقر شدید و گرسنگی 
• دستیابی به آموزش مقطع ابتدایی برای همگان
• برابری جنسیتی در آموزش و توامندسازی افراد
• کاهش مرگ و میر کودکان
• بهبود سلامت مادران
• کاهش ایدز و بیماری هایی از این دست
• پایداری محیط زیست
• گسترش مشارکت جهانی برای توسعه

کلیه این مباحث همراه با جزئیات مربوط در گزارش Global Monitoring Report سازمان ملل آمده است که در آن به طور مرتب متغیرهای مربوط به هریک از آرمان های بالا مورد ردیابی قرار می گیرد. پس از سال 2015 و با محقق شدن بخش زیادی از متغیرهای مورد هدف، حال نوبت به ایجاد ثبات و حفظ شرایط مثبت فعلی است به گونه ای که سه محور اصلی توسعه پایدار پوشش داده شود. سه محور اصلی توسعه پایدار عبارتند از: رشد اقتصادی، فراگیری اجتماعی و حفاظت از محیط زیست. 

در 21 اکتبر سال 2015 مصوبه سازمان ملل جهت «تحول برای توسعه» به امضای کلیه کشورهای جهان رسید. 

نقش اسلام در فقرزدایی:

امروزه در جهان تامین مالی اسلامی مورد توجه بسیاری از کشورهای مسلمان و غیرمسلمان قرار گرفته است. در سال 2014 حدود 2 هزار میلیارد دلار تامین مالی به شیوه اسلامی در جهان صورت گرفته است. پیش بینی ها نشان دهنده تامین مالی 5 تریلیون دلاری تا سال 2020 به شیوه های اسلامی در جهان است. درنتیجه بررسی روش های مختلف تامین مالی اسلامی حائز اهمیت قرار می گیرند که در ادامه توضیح داده شده اند.

زکات و وقف

 زکات که منطبق با اصول اسلامی و آیات صریح قرآن است پوشش دهنده اهداف 1 تا 5 مصوبه سازمان ملل است.

نهادهای مالی مبتنی بر وقف (Micro Finance) نیز که به ارائه وام می پردازند امروز مورد توجه بسیاری از کشورهای اسلامی و غیراسلامی جهان قرار گرفته اند. از این جمله می توان به موقوفات دانشگاه های آکسفورد و هاروارد اشاره کرد. این دانشگاه ها موسسات آموزشی مبتنی بر وقف محسوب می شوند. حداقل تامین مالی از این طریق عایدی حاصل از اجاره مکان های موقوفی است. 

بنابراین با احیای زکات و وقف در کشورهای اسلامی می توان به تامین مناسب مالی پرداخت.

اوراق صکوک و استصناع

این اوراق جهت توسعه زیرساخت ها کاربرد دارد. از سال 2001 تا 2013 مبلغی معادل 84.3 میلیارد دلار صکوک زیرساخت در ده کشور منتشر شد. 

قراردادهای مشارکتی

این قراردادها با مشارکت دولت و بخش خصوصی حاصل می شوند. 

بیمه تکافل

این بیمه جهت تحقق سلامت ایجاد شده است. 

در پایان لازم به ذکر است در حال حاضر بسیاری از قراردادهای بانک جهانی مبتنی بر ابزارهای اسلامی است. روش های وام دهی بانک جهانی بر اساس عقود اسلامی در سمینار بانکداری اسلامی در سال 1394 مورد بررسی دکتر میرجلیلی قرار گرفته است. 

 

قضیه رشد اقتصادی و تامین مالی (finance-growth thesis)

یکی از مباحث بحث برانگیز در تحقیقات اخیر مالی، بحث اثر رشد اقتصادی بر بازارهای مالی و اثر بازارهای مالی بر توسعه اقتصادی یک کشور است. تحقیقات بسیاری وجود دارد که تاکید آنها بر ارتباط یک سویه از ساختار و میزان توسعه بازار مالی به رشد اقتصادی است. تحقیقات دیگری این رابطه را عکس می دانند و برخی دیگر این اثر را دو سویه تلقی می کنند. باتوجه به این تفاسیر به نظر می رسد در کشورهای مختلف نتایج متفاوت و این ارتباط کاملا به فضای اقتصادی و مالی موجود در کشور بستگی دارد.   

بررسی مباحث مربوط به ارتباط اقتصاد و نحوه تامین مالی را در قضیه رشد اقتصادی و تامین مالی (finance-growth thesis) عنوان می کنند. در این راستا جهت بررسی علیت بین دو متغیر، از آزمون های مختلفی می توان استفاده کرد. علیت گرنجر، رگرسیون میان کشوری بارو، رویکرد داده های تابلویی و VAR از جمله روش های بررسی علیت بین دو متغیر هستند.

در بررسی علیت بین اقتصاد کلان و بازارهای مالی، باید برای هریک شاخصی انتخاب کرد. برای بازارهای مالی می توان از شاخص عمق مالی استفاده کرد، که در مبحث قبلی توضیح داده شد. به لحاظ تئوریک عمق مالی باید تابع مثبتی از درآمد واقعی و نرخ بهره واقعی باشد. 

نکته: رابطه علیت تنها به بررسی جهت اثر توجه دارد و نمی تواند دلایل وجود جهت را تبیین کند.

شاخص عمق مالی

عمق مالی وضعیت بخش مالی را نسبت به کل اقتصاد نشان می‌دهد. درواقع اندازه بانک ها، سایر موسسات مالی و بازارهای مالی در یک کشور جمع زده می‌شوند و سپس این مجموع با یک خروجی از اقتصاد مقایسه می‌شود. یکی از شاخص‌های مورد استفاده جهت محاسبه عمق مالی عبارتست از اعتبار بخش خصوصی تقسیم بر تولید ناخالص داخلی.

شاخص عمق مالی در کشورهای مختلف مقدار متفاوتی داشته و همبستگی شدیدی با سطح درآمد در آن کشور دارد. همچنین این شاخص در بلندمدت ارتباط آماری شدیدی با رشد اقتصادی و ارتباط نزدیکی با کاهش فقر دارد.

شاخص دیگر جهت اندازه‌گیری عمق مالی استفاده از نسبت کل دارایی‌های بانک‌ها به تولید ناخالص داخلی است.

 به طور کلی شاخص عمق مالی جهت بررسی توسعه مالی یک کشور مورد استفاده قرار می گیرد.

با اقتباس از گزارش عمق مالی بانک جهانی

نحوه محاسبه متوسط نسبت صنعت در تحلیل نسبت های مالی

در بررسی وضعیت مالی شرکت ها با استفاده از نسبت های مالی سه روش برای درک کیفیت آنها وجود دارد.

1. بررسی وضعیت مالی شرکت نسبت به گذشته خودش (تحلیل روند)
2. بررسی وضعیت مالی شرکت نسبت به سایر شرکت های هم صنعت خود
3. بررسی وضعیت مالی شرکت نسبت به متوسط صنعت

روش اول و دوم را می توان با دریافت داده های مالی انجام داد اما روش سوم نیاز به مقدار متوسط صنعت دارد. من تاکنون در ایران کار جدی برای محاسبه متوسط صنعت مشاهده نکرده ام. تنها یک عنوان پژوهشی با نام « بررسی نسبت های متوسط صنعت در شرکت های پذیرفته شده در بورس» اثر محمد جواد شفیع به راهنمایی استاد علی جهانخانی یافتم. به هر روی به نظر می رسد محاسبه متوسط صنعت کار پیچیده ای نباشد اما از نظر زمانی پرهزینه است. تا جایی که متوجه شده ام در محاسبه متوسط صنعت می توان پس از محاسبه مقادیر نسبت های مالی شرکت های موجود در یک گروه با یک میانگین گیری ساده به نتیجه رسید. البته توصیه می شود میانگین وزنی به جای میانگین ساده مورد استفاده قرار گیرد. وزن هریک از مقادیر می تواند معادل سرمایه شرکت های صنعت باشد. مشکل دیگر در مقادیر دورافتاده رخ می دهد که در این موارد نیز توصیه می شود با دادن وزن مناسب به مقادیر دورافتاده اثر آن را در محاسبه میانگین تعدیل کرد.